(Nie)lekcyjna edukacja

„Weź to zrozum! Odcinek 1. Promieniowanie” Żelisława Żelisławskiego w reż. Szymona Kaczmarka w Teatrze Animacji w Poznaniu i „Bibuła w tapczanie” Michała Rusinka w reż. Michała Derlatki w Teatrze Miniatura w Gdańsku. Pisze Maria Sławińska, członkini Komisji Artystycznej 32. Ogólnopolskiego Konkursu na Wystawienie Sztuki Współczesnej. 

fot. Maciej Zakrzewski/ mat. teatru

Format serialu nie jest dla teatru ani łatwy, ani typowy. Tymczasem Teatr Animacji w Poznaniu proponuje Weź to zrozum! – edukacyjną sztukę teatralną w kilku odcinkach. Ile ich będzie? Tego na razie nie wiadomo. Autorem tekstu jest Żelisław Żelisławski a reżyserem pierwszej części zatytułowanej Promieniowanie – Szymon Kaczmarek. Otwarte zakończenie, a także informacja w programie wskazują, że bohaterowie w następnym odcinku zajmą się złotem. 

Edukacyjny charakter ma także przedstawienie z Teatru Miniatura w Gdańsku, czyli adaptacja książki Bibuła w tapczanie. O solidarności dla dzieci Michała Rusinka w reżyserii Michała Derlatki. Tu oczywiście mamy do czynienia nie z fizyką i chemią, a z historią. Twórcy dowodzą, że dzieje „Solidarności” to ponadczasowa opowieść, która może zamienić się w międzypokoleniowe doświadczenie.  

Głównymi bohaterami Weź to zrozum są Komórka (Anna Domalewska) i Atom (Jakub Szlachetka), którzy przeżywają serię przygód z powodu budowy elektrowni atomowej. Komórka, przekonana o szkodliwości pomysłu, podejmuje serię działań, aby zapobiec jego realizacji. Atom zostaje jej wspólnikiem – aczkolwiek bez entuzjazmu. Na placu budowy spotykają nie tylko Pyrę (Juliana Dorosz), która wskazuje na fizyczne właściwości ziemniaków, ale także postacie znane ze szkolnych podręczników: Marię Skłodowską-Curie oraz Alberta Einsteina. Alicja Helfojer i Piotr Grabowski mają na głowach wielkogabarytowe maski z portretami uczonych. Skłodowska-Curie jako jedyna potrafi opanować Uran (Marcel Górnicki), z kolei Einstein tłumaczy swoje słynne równanie E=mc2 i przy okazji opowiada o konstrukcji bomby atomowej a także pokrótce analizuje największe katastrofy nuklearne. Wiedza i nauka pozwalają okiełznać Uran, który z łobuza przemienia się w spokojnego i zabawnego towarzysza. Młodzi widzowie mogą być spokojni – polska elektrownia atomowa nie będzie drugim Czarnobylem. 

W Poznaniu myślimy o tym, co dopiero będzie, w Gdańsku o tym, co było. Na scenie jest tylko dwóch aktorów: Dariusz Czarniecki i Jakub Ehrlich, którzy są jednocześnie bohaterami i narratorami. Korzystają z animantów: kukiełek i kartonowych elementów imitujących przedmioty (scenografia: Michał Dracz). Bohaterowie budzą się i orientują, że przespali ostatnie ćwierć wieku, a młodzi widzowie, z którymi się spotykają, nie mają pojęcia, co to były kartki na żywność. Postanawiają więc opowiedzieć im o życiu w Polsce w latach osiemdziesiątych. Pokazują pustki w sklepach, opowiadają o cenzurze, która kontrolowała nawet listy od chorego ojca z sanatorium. Urządzają widzom zabawę w wybory, by pokazać mechanizm ich fałszowania. Również wydarzenia, które doprowadziły do transformacji, referują w taki sposób, aby utrzymać uwagę młodego widza. 

Weź to zrozum! mimo, że opowiada o prawach fizyki, pozwala sobie na fantazjowanie. Na scenie pojawia się na przykład Krewetka (Julianna Dorosz), po to by uświadomić widzom, że nauka sprowadza się do rozumienia tego, co już istnieje w naturze. Krewetka opowiada o swojej mocy generowania mikroeksplozji przy gwałtownym zamykaniu szczypiec, co można porównać do technologii dotyczącej fuzji jądrowej. Wprowadzenie Krewetki to także skok w przyszłość: do świata posthumanistycznego, w którym zanikają granice między gatunkami oraz naturą a nauką. Bohaterka pojawia się w futurystycznym kostiumie, nawiązującym zarówno do świata morskiego, jak i estradowych występów. Kolorowe światło odbija się w frędzlach jej spódnicy, na plecach połyskuje peleryna w odcieniach różu. Z tego samego materiału wykonano także szczypce. Całość wprowadza baśniowy klimat do surowego świata nauki. 

fot. Piotr Pędziszewski/ mat. teatru

Bibuła w tapczanie dla odmiany koncentruje się na prawdziwych wydarzeniach. W scenie gromadzenia się pracowników Stoczni pod bramą zakładu, aktorzy wnoszą ogromne litery, aby do członu „-ość” w końcu dodać początek. Tak jak litery złożyły się w kluczowe dla historii kraju słowo, tak samo przedstawienie było kształtowane element po elemencie. Początkowe zarysowanie kontekstu objawiło się w efekcie klarowną opowieścią. Co istotne – niemal pozbawionej subiektywnej perspektywy. Jednocześnie nie jest to beznamiętna lekcja, ani nudna pogadanka historyczna. Duża w tym zasługa aktorów, którzy i w jednym i w drugim przedstawieniu wiarygodnie wcielają się w swoje postacie. 

Zwraca też uwagę dopracowana forma wizualna obydwu przedstawień. W gdańskim spektaklu zachwyca przede wszystkim realizacja form lalkowych. Lech Wałęsa pojawia się jako kukiełka, Wojciech Jaruzelski jako element teatru cieni. Motywem przewodnim są z kolei miniaturowe, papierowe sylwetki. W przedstawieniu Teatru Animacji, które rozgrywa się głównie w żywym planie, zachwycają kostiumy Kai Migdałek. Każdy z nich w szczególny sposób nawiązuje do osobowości bohaterów. Atom węgla chodzi w czarnej kurtce i koszulce z symbolem znanym z kreskówki Atomówki. Uran ma na sobie duże, nadmuchane, czarne moduły, które tworzą wokół ciała aktora masywną, niemal abstrakcyjną bryłę oraz jaskrawe rękawice, świecące w półmroku. 

Teatr dla młodego widza ma do spełnienia wiele funkcji. Edukacja to nie wszystko. Powinien także uwrażliwiać na materię artystyczną, zaznajamiać z konwencją przedstawienia i sytuacją teatralną, a także wskazywać na istotne tematy (z różnych perspektyw). Niewiele jest spektakli, które realizują wszystkie te założenia. Przedstawienia z Poznania i Gdańska spełniają te warunki. 

Żelisław Żelisławski WEŹ TO ZROZUM! ODCINEK 1. PROMIENIOWANIE. Reżyseria, światło, wideo: Szymon Kaczmarek, scenografia, kostiumy, lalki: Kaja Migdałek, muzyka: Filip Kaniecki, prapremiera w Teatrze Animacji w Poznaniu 14 marca 2025.

Michał Rusinek BIBUŁA W TAPCZANIE. Reżyseria: Michał Derlatka, scenografia: Michał Dracz, muzyka: Tymon Tymański, prapremiera 31 sierpnia 2025 w Teatrze Miniatura w Gdańsku (pokaz w Europejskim Centrum Solidarności w Gdańsku).